Zmieniające się warunki klimatyczne coraz intensywniej wpływają na sektor rolnictwa. Jednym z najbardziej dotkliwych zjawisk jest susza, która w ostatnich latach stała się powszechnym problemem także na terenie Polski. Artykuł przybliża kluczowe aspekty wpływu suszy na produkcję rolną, omawia przyczyny i mechanizmy występowania deficytu wody oraz wskazuje możliwe strategie radzenia sobie z tym zagrożeniem.
Przyczyny i mechanizmy suszy w polskim rolnictwie
Susza definiowana jest jako przedłużający się okres niedoboru opadów relative do wartości wieloletnich. W polskich warunkach klimat continentalny z wyraźnym podziałem na pory roku powoduje, że zjawisko to może przyjmować różny charakter:
- Susza meteorologiczna – skutek spadku opadów atm osferycznych poniżej wartości prognozowanych.
- Susza glebowa – niedobór wilgoci w profilu glebowym, ograniczający wzrost roślin.
- Susza hydrologiczna – obniżenie poziomu wód powierzchniowych i gruntowych.
Główne czynniki wywołujące i podtrzymujące suszę to:
- Wzrost średnich temperatur, przyspieszający parowanie wody z gleby i zbiorników.
- Zmiany w układzie cyrkulacji atmosferycznej, ograniczające częstotliwość frontów atmosferycznych.
- Intensyfikacja gospodarki rolnej, prowadząca do wyjałowienia gleby i spadku jej zdolności magazynowania wody.
Rola gleby i struktury upraw
Struktura gleb decyduje o przepuszczalności wody i możliwości jej retencji. Gleby piaszczyste są bardziej narażone na szybki spływ i wysychanie, podczas gdy gleby gliniaste wytwarzają ogniotrwałą skorupę, utrudniającą infiltrację opadów. Z kolei różnorodność płodozmianu może wpłynąć na zmniejszenie deficytu wilgoci poprzez wprowadzenie roślin o różnym zapotrzebowaniu wodnym.
Wpływ suszy na wydajność produkcji rolnej
Negatywne skutki suszy dla rolnictwa można obserwować na wielu poziomach:
- Spadek plonów: brak odpowiedniej wilgotności ogranicza wzrost roślin, co przekłada się na mniejszą wydajność.
- Obniżenie jakości surowca: deficyt wody wpływa na mniejsze nasączenie tkankowe, co pogarsza parametry jakowatościowe plonów.
- Wzrost kosztów produkcji: konieczność systematycznego nawadniania oraz zakupu materiału siewnego o wyższej odporności na suszę.
Przykład plonowania kluczowych upraw
W Polsce podstawowe rośliny uprawne – zboża, kukurydza i rzepak – odczuwają niedobór wody w różnym stopniu. W latach suszowych odnotowano nawet 30–40% spadek plonu zbóż ozimych oraz ponad 50% gorsze wyniki w uprawie kukurydzy. Rzepak, wymagający obfitych opadów w fazie kwitnienia, nierzadko ulega zamieraniu pąków, co skutkuje pustymi łuszczynami.
Wpływ na hodowlę zwierząt
Zmniejszenie plonów zbóż i pasz objętościowych prowadzi do wzrostu cen paszy i obniżenia dostępności surowca. Skutkuje to:
- Gorszym przyrostem masy zwierząt hodowlanych.
- Większym odsetkiem jednostek o niskiej wydajności mlecznej czy mięsnej.
- Wzrostem kosztów produkcji żywca.
Strategie adaptacyjne i środki zaradcze
Aby ograniczyć ryzyko oraz zminimalizować straty spowodowane suszą, rolnicy i instytucje naukowe wdrażają różnorodne rozwiązania.
Systemy nawadniania
- Nawadnianie kroplowe – precyzyjne dostarczanie wody bezpośrednio do strefy korzeniowej roślin.
- Systemy zraszaczy: sprawdzają się na większych areałach, choć wymagają odpowiedniego przygotowania terenu i sieci wodociągowej.
- Zbiorniki retencyjne i stawy rolnicze – gromadzenie nadmiaru wody w okresach obfitych opadów.
Dobór odmian i praktyki agrotechniczne
- Wykorzystanie odmian odpornych na suszę, o głębokim systemie korzeniowym.
- Metoda uprawy pasowej oraz strip-till – minimalizacja zakłóceń struktury gleby i zmniejszenie parowania.
- Stosowanie ściółkowania organicznego lub mineralnego w celu ograniczenia strat wody z gleby.
Rolnictwo precyzyjne
Zastosowanie technologii GIS, sensorów wilgotności czy dronów umożliwia analizę mikroklimatu i stanu wilgotności gleby w czasie rzeczywistym. Pozwala to na:
- Dostosowanie dawkowania wody i nawozów do bieżących potrzeb upraw.
- Wykrywanie obszarów zagrożonych deficytem wody przed pojawieniem się widocznych objawów stresu roślin.
Ekonomiczne skutki suszy i perspektywy rozwoju
Skutki suszy przekładają się bezpośrednio na budżety gospodarstw i dochody rolników:
- Wyższe koszty produkcji – zakup paliwa, energii elektrycznej i materiałów nawadniających.
- Zmniejszenie opłacalności upraw – konieczność zmian w strukturze zasiewów na mniej wrażliwe rośliny.
- Rosnące ubezpieczenia upraw przeciw suszy – coraz większy udział składki w kosztach całkowitych.
Wsparcie publiczne i programy adaptacyjne
Unijne Programy Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz krajowe inicjatywy oferują granty na inwestycje w magazynowanie wody oraz zaawansowane systemy nawadniania. Wsparcie obejmuje również szkolenia z zakresu zarządzania ryzykiem klimatycznym i finansowymi mechanizmami zabezpieczającymi przed stratami.
Perspektywy na przyszłość
W obliczu przewidywanego wzrostu temperatur i dalszych wahań w opadach strategia długofalowa powinna skupiać się na:
- Zwiększeniu bioróżnorodności upraw i agroekosystemów.
- Inwestycjach w technologie retencji wody na poziomie krajobrazu rolnego.
- Rozwoju rolnictwa zrównoważonego, minimalizującego negatywny wpływ na środowisko i wzmacniającego odporność systemów produkcji rolnej.